Η Δόση Κάνει το Δηλητήριο

Η φράση του τίτλου αποδίδεται στον Παράκελσο, φημισμένο ιατρό, αλχημιστή και φιλόσοφο του 16^ου αιώνα. Ο «πατέρας της τοξικολογίας», όπως έχει μείνει γνωστός στην ιστορία, ήθελε με αυτό να καταδείξει τη σημασία της δόσης σε οποιαδήποτε ουσία και αν χρησιμοποιούμε.

Σίγουρα θα ακούτε συχνά την έκφραση «μέτρον άριστον», δηλαδή ό,τι κάνουμε, να το κάνουμε λελογισμένα και χωρίς υπερβολές. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση των φαρμάκων.. και όχι απαραίτητα με τον τρόπο που θα περιμένατε!

Έχετε παρατηρήσει, για παράδειγμα, ότι υπάρχουν φαρμακευτικές ουσίες οι οποίες αλλάζουν δράση ανάλογα τη δόση; Κάποια απ’ τα παρακάτω παραδείγματα πολύ πιθανά τα έχετε ακούσει:

• Αρχικά, πολύ κλασικό παράδειγμα τέτοιας ουσίας είναι η φιναστερίδη. Άρχισε να χρησιμοποιείται αρκετά χρόνια πριν, στη θεραπεία της καλοήθους υπερπλασίας του προστάτη. Υπήρχε όμως ένα μικρό θέμα.. Πολλοί απ’ όσους την έπαιρναν, αναπάντεχα έβγαζαν μαλλιά! Έτσι, μετά από περαιτέρω μελέτες, και αφού τεκμηριώθηκε η επίδρασή της στην τριχοφυΐα, ξεκίνησε να χρησιμοποιείται – σε μικρότερες δόσεις – και ως φάρμακο για την ανδρογενετική αλωπεκία.
• Επόμενο στη λίστα είναι οι βενζοδιαζεπίνες. Οικογένεια κατασταλτικών του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος, με ποικιλία σε ένταση και διάρκεια δράσης. Η καταστολή που προκαλούν ξεκινάει από περιορισμό των αρνητικών συναισθημάτων και της συναισθηματικής φόρτισης και σε μεγαλύτερες δόσεις οδηγεί σε «απενεργοποίηση» του συστήματος, δηλαδή.. ύπνο! Έτσι, ανάλογα τη δόση, μία βενζοδιαζεπίνη είναι χρήσιμη είτε για τη διαχείριση άγχους, είτε ως υπνωτικό.
• Και, φυσικά, δεν γίνεται να κλείσουμε αυτή τη λίστα χωρίς τον σύγχρονο βασιλιά αυτής της κατηγορίας, την σεμαγλουτίδη, που έκανε την πρώτη της εμφάνιση με το όνομα Ozempic. Στη δοσολογία που έλαβε έγκριση, η σεμαγλουτίδη δινόταν ως αντιδιαβητική θεραπεία. Σύντομα όμως παρατηρήθηκε μία περίεργη παρενέργειά της, η μείωση της όρεξης. Έτσι, δεν πέρασε πολύς καιρός προτού καταφτάσει στο εμπόριο σε μεγαλύτερες δόσεις, με άλλο όνομα (Wegovy) και με ένδειξη την παχυσαρκία.

Πέραν όμως των διαφορετικών δράσεων, ένα άλλο μεγάλο κομμάτι στη ρύθμιση της δόσης σχετίζεται με το φαινόμενο του εθισμού. Κάποιες ουσίες, ο οργανισμός τις συνηθίζει όταν μένει σε επαφή μαζί τους για αρκετά μεγάλο διάστημα. Ως αποτέλεσμα, όταν αυτές λείπουν απ’ τον οργανισμό, τον οδηγούν να εμφανίσει κάποια συμπτώματα δυσάρεστα για το άτομο, τα λεγόμενα συμπτώματα στέρησης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις η δόση παίζει μέγιστο ρόλο, καθώς ο εθισμός χρειάζεται ικανές δόσεις και επαναλαμβανόμενες για να εμφανιστεί. Επίσης, όταν κάποιος βρίσκεται σε απεξάρτηση από τέτοιες ουσίες, ακόμα και μια μικρή δόση μπορεί να προκαλέσει φαινόμενο επανακύλισης.

Υπάρχουν πολλές τέτοιες ουσίες στη ζωή μας, από πιο φαρμακευτικές – όπως τα ρινικά σπρέι για τη συμφόρηση, μέχρι πιο φυτικές – π.χ. καφεΐνη και από πιο ακίνδυνες έως κάποιες που θέλουν αυξημένη προσοχή στη χρήση τους, όπως τα ηρεμηστικά και υπνωτικά χάπια που αναφέραμε ήδη και πιο πάνω.

Και, μιας και θίξαμε και τις φυτικές ουσίες, αυτή είναι άλλη μια μεγάλη κατηγορία όπου η δόση παίζει μεγάλο ρόλο: η “παγίδα” του φυτικού.

Υπάρχει μια τάση ο,τιδήποτε είναι φυτικό να παρουσιάζεται αβίαστα και ως πιο ασφαλές. Αυτό δεν ανταποκρίνεται πάντα στην πραγματικότητα. Αν θα έπρεπε να βάλουμε μια διαχωριστική ταμπέλα στα φυτικά σκευάσματα, σε σχέση με τα πιο φαρμακευτικά, τότε αυτή ίσως να ήταν «πιο ακατέργαστα». Κατά τ’ άλλα, όμως, πολλές κατηγορίες φυτικών θεραπευτικών ουσιών χρειάζονται κατάλληλη ρύθμιση δόσης για να μην γίνουν επικίνδυνα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, τα αιθέρια έλαια: ελαιώδη μίγματα πτητικών συστατικών που προέρχονται από συγκεκριμένα τμήματα των φυτών. Τα αιθέρια έλαια είναι τόσο δραστικά, και με τέτοια πληθώρα δράσεων, που οι θεραπευτικές τους δόσεις μετριούνται κατά κανόνα σε σταγόνες. Ήδη μερικές σταγόνες από αυτά μπορεί να έχουν σημαντικότατες επιδράσεις στον οργανισμό και η υπερβολική δόση μπορεί να δράσει ως δηλητήριο για τον οργανισμό.

Με τέτοιο σκεπτικό, άλλωστε, έχει προκύψει και ο όρος μιθριδατισμός.

Ο Μιθριδάτης ΣΤ’ ο Ευπάτωρ, βασιλιάς του Πόντου τον 1^ο αιώνα π.Χ, φοβόταν τόσο πολύ μην τον δηλητηριάσουν – όπως είχαν κάνει και στον πατέρα του – που κατέφυγε σε ένα, πολύ ευφάνταστο για την εποχή, σχέδιο. Ξεκίνησε να λαμβάνει καθημερινά ένα μείγμα ουσιών, τα οποία στις κανονικές τους δόσεις ήταν δηλητήρια. Ο Μιθριδάτης όμως ξεκίνησε με πολύ πολύ μικρότερες δόσεις και σιγά σιγά αλλά σταθερά τις ανέβαζε. Η λογική του ήταν ότι ο οργανισμός θα συνήθιζε στην επίδραση των ουσιών αυτών και, αν ποτέ γινόταν απόπειρα δολοφονίας του με κάποια απ’ αυτές, δεν θα είχε αποτέλεσμα.

Όσο φαιδρό και να ακούγεται σήμερα, η λογική του Μιθριδάτη είχε κάποια ψήγματα αλήθειας μέσα της και μια κάποια σχετική επιτυχία εν τέλει για εκείνον. Με έναν πολύ καλύτερα στοχευμένο τρόπο, όμως, η σύγχρονη θεραπευτική κατάφερε να αξιοποιήσει αυτό το σχέδιο σε ένα απ’ τα ιατρικά θαύματα του σύγχρονου κόσμου: Τα εμβόλια!

Τα εμβόλια δεν αποτελούν τίποτε άλλο παρά απειροελάχιστες ποσότητες – και συχνά «ανενεργές» – από ουσίες (πιο σωστά αποκαλούμενες «νοσογόνοι παράγοντες») που, στην κανονική τους «δόση», θα έκαναν ζημιά στον οργανισμό. Κι όμως, η ρύθμιση της ποσότητας και αυτή τη φορά είναι που κάνει τη διαφορά: με τον τρόπο που είναι επεξεργασμένος ο παράγοντας και στη δόση που ενίεται στον οργανισμό, διεγείρει μεν το ανοσοποιητικό σύστημα, χωρίς όμως να πυροδοτεί τα συμπτώματα λοίμωξης που θα συνόδευαν μια κανονική μόλυνση απ’ τον παράγοντα αυτόν.

Με άλλα λόγια, ο οργανισμός μας μαθαίνει την ύπαρξη του νοσογόνου, το θυμάται για να μπορεί να αντιδράσει αποτελεσματικά στο μέλλον, χωρίς όμως να ρισκάρει καμία απ’ τις αρνητικές επιπτώσεις που θα είχε μια «κανονική», «φυσική» επαφή μαζί του.

Για να συνοψίσουμε, σε λίγες μόλις γραμμές ήρθαμε σε επαφή με τον τρόπο που η δόση παίζει καθοριστικό ρόλο στην έκβαση. Ουσίες με διαφορετικές δράσεις, ουσίες που προκαλούν εθισμό, άλλες που απ’ τη φύση τους θα έκαναν «κακό» αλλά σε ελάχιστες ποσότητες έχουν ευεργετικά αποτελέσματα.. Οι περιπτώσεις είναι πολλές και πολυποίκιλες.

Αν κάτι μπορούμε να κρατήσουμε από όλα τα παραπάνω, αυτό είναι πως – όπως και σε όλα στη ζωή, έτσι και στα φάρμακα – δεν μας ενδιαφέρει μόνο να βρούμε τη σωστή θεραπεία για κάθε περίσταση, αλλά και στη σωστή δόση.

Και να θυμόμαστε ότι «περισσότερο» δεν σημαίνει πάντα «καλύτερο».