Κριτική σκέψη- Δεξιότητα ζωής
“ Κριτική σκέψη : Εγκέφαλος σε λειτουργία ON”
Πόσες φορές έχουμε διαβάσει μια είδηση στο διαδίκτυο και την έχουμε πιστέψει αμέσως; Πόσες φορές έχουμε υιοθετήσει μια άποψη απλώς επειδή την υποστηρίζουν πολλοί ή επειδή την ακούσαμε από κάποιο πρόσωπο που θεωρούμε αξιόπιστο; Στην εποχή της αδιάκοπης ενημέρωσης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πληροφορία φτάνει σε εμάς με πρωτοφανή ταχύτητα. Ειδήσεις, αναρτήσεις, βίντεο, σχόλια, απόψεις… όλα περνούν μπροστά από τα μάτια μας. Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι μόνο να έχουμε πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά να μπορούμε να την αξιολογούμε.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η αξία της κριτικής σκέψης. Κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που αμφισβητεί τα πάντα. Είναι εκείνος που δεν αποδέχεται τίποτα άκριτα. Αναζητά στοιχεία, εξετάζει διαφορετικές απόψεις, διακρίνει το γεγονός από την προσωπική κρίση και προσπαθεί να καταλήξει σε ένα συμπέρασμα με βάση τη λογική και την τεκμηρίωση. Η κριτική σκέψη όμως δεν σημαίνει να αμφισβητούμε τα πάντα. Σημαίνει ότι έχουμε τη δυνατότητα να σχηματίζουμε τη δική μας άποψη.
Η κριτική σκέψη μας κάνει, πρώτα απ’ όλα, πιο ελεύθερους ανθρώπους. Μας βοηθά να σχηματίζουμε τη δική μας άποψη και να μην παρασυρόμαστε εύκολα από στερεότυπα, προκαταλήψεις ή απόψεις που μας επιβάλλονται. Μας δίνει, επίσης, τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας και να αλλάζουμε γνώμη όταν προκύπτουν νέα στοιχεία. Και αυτό δεν αποτελεί αδυναμία· αποτελεί ένδειξη πνευματικής ωριμότητας.
Η σημασία της, όμως, δεν περιορίζεται στο άτομο. Η κριτική σκέψη είναι απαραίτητη και για την κοινωνική μας ζωή. Σε μια δημοκρατική κοινωνία ο πολίτης δεν πρέπει να είναι απλώς θεατής. Οφείλει να ενημερώνεται, να προβληματίζεται, να διατυπώνει επιχειρήματα και να αξιολογεί όσα ακούει. Μόνο έτσι μπορεί να συμμετέχει ουσιαστικά στα κοινά και να παίρνει υπεύθυνες αποφάσεις.
Ιδιαίτερα σήμερα, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη. Μια ψευδής είδηση μπορεί να διαδοθεί μέσα σε λίγα λεπτά, μια παραπλανητική εικόνα μπορεί να παρουσιαστεί ως πραγματική και μια προσωπική άποψη μπορεί εύκολα να εμφανιστεί ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Γι’ αυτό χρειάζεται να μάθουμε να κάνουμε ένα απλό αλλά πολύ σημαντικό «βήμα πίσω»: να μην αντιδρούμε αμέσως, αλλά να ρωτάμε «Ποιος το λέει;», «Με ποια στοιχεία;», «Υπάρχουν και άλλες απόψεις;». Αυτές οι απλές ερωτήσεις μπορούν να μας προστατεύσουν από την παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση.
Αν λοιπόν, η κριτική σκέψη είναι τόσο σημαντική στην καθημερινή μας ζωή, το επόμενο ερώτημα είναι: πώς μπορούμε να την καλλιεργήσουμε; Δεν πρόκειται για κάτι που απλώς έχουμε ή δεν έχουμε. Είναι μια δεξιότητα που αναπτύσσεται σταδιακά μέσα από την εξάσκηση και την καθημερινή μας στάση απέναντι στην πληροφορία, στους άλλους και στον εαυτό μας. Ποιες είναι λοιπόν οι βασικές δεξιότητες που χρειάζεται να αποκτήσουμε;
Κρίνεται χρήσιμο:
- 1. Να αξιολογούμε τις πληροφορίες
Σήμερα δεχόμαστε καθημερινά έναν καταιγισμό πληροφοριών. Η κριτική σκέψη μάς βοηθά να μην πιστεύουμε αυτόματα ό,τι διαβάζουμε ή ακούμε, αλλά να εξετάζουμε την πηγή, την αξιοπιστία της και τα στοιχεία στα οποία βασίζεται. Μια πληροφορία δεν γίνεται αληθινή απλώς επειδή έχει πολλά likes ή κοινοποιήσεις.
- Να ξεχωρίζουμε το γεγονός από την άποψη
Άλλο είναι να λέμε «η θερμοκρασία σήμερα είναι 35 βαθμοί» και άλλο «ο σημερινός καιρός είναι απαίσιος». Το πρώτο μπορεί να ελεγχθεί αντικειμενικά, ενώ το δεύτερο αποτελεί προσωπική κρίση. Η ικανότητα να διακρίνουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες και τις απόψεις είναι ιδιαίτερα σημαντική, ειδικά όταν ενημερωνόμαστε από το διαδίκτυο.
- Να αναγνωρίζουμε τα επιχειρήματα
Δεν αρκεί κάποιος να υποστηρίζει κάτι με σιγουριά για να έχει και δίκιο. Χρειάζεται να εξετάζουμε γιατί υποστηρίζει τη συγκεκριμένη θέση και αν τα επιχειρήματά του είναι λογικά και τεκμηριωμένα. Έτσι μαθαίνουμε και εμείς να εκφράζουμε τις απόψεις μας με επιχειρήματα και όχι απλώς με «το πιστεύω εγώ».
- Να βλέπουμε ένα ζήτημα από διαφορετικές πλευρές
Η κριτική σκέψη απαιτεί να μπορούμε να ακούμε και την άλλη άποψη. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να συμφωνούμε με όλους. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί κάποιος σκέφτεται διαφορετικά από εμάς. Έτσι αποφεύγουμε τον φανατισμό και τον απόλυτο τρόπο σκέψης.
- Να λύνουμε προβλήματα και να παίρνουμε αποφάσεις
Στην καθημερινή ζωή καλούμαστε συνεχώς να παίρνουμε αποφάσεις. Η κριτική σκέψη μάς βοηθά να εξετάζουμε τις διαθέσιμες επιλογές, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους και τις πιθανές συνέπειες κάθε απόφασης, αντί να ενεργούμε παρορμητικά.
- Να αναγνωρίζουμε στερεότυπα και προκαταλήψεις
Πολλές φορές διαμορφώνουμε απόψεις χωρίς να το καταλαβαίνουμε, επειδή έχουμε μεγαλώσει με συγκεκριμένες αντιλήψεις ή στερεότυπα. Η κριτική σκέψη μάς βοηθά να τα αναγνωρίζουμε και να αναρωτιόμαστε αν πραγματικά ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
- Να αναθεωρούμε όταν χρειάζεται
Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο δύσκολες δεξιότητες. Όλοι θέλουμε να πιστεύουμε ότι έχουμε δίκιο. Όμως, ένας άνθρωπος που σκέφτεται κριτικά μπορεί να πει «έκανα λάθος» ή «τώρα που έχω περισσότερα στοιχεία, αλλάζω άποψη». Η αναθεώρηση δεν είναι αδυναμία. Είναι ένδειξη ωριμότητας και πνευματικής εξέλιξης.
Και κάτι πολύ σημαντικό: η κριτική σκέψη δεν είναι αρνητικότητα
Τελικά, η κριτική σκέψη είναι ένα εφόδιο που μας χρειάζεται παντού: στις σπουδές, στη δουλειά, στις σχέσεις μας, στις καθημερινές μας επιλογές και φυσικά, στον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουμε στην κοινωνία. Κάτι πολύ περισσότερο από μια σχολική ή ακαδημαϊκή δεξιότητα. Σε έναν κόσμο όπου όλοι μιλούν και όλοι μπορούν να δημοσιεύσουν, ίσως το πιο σημαντικό είναι να μάθουμε να ακούμε, να εξετάζουμε και να σκεφτόμαστε πριν αποφασίσουμε τι θα πιστέψουμε. Γιατί τελικά, η ελευθερία της σκέψης προϋποθέτει την ικανότητα να σκεφτόμαστε πραγματικά ελεύθερα.
