Σχέσεις και Συνδέσεις εν καιρώ Πανδημίας

Σχέσεις και Συνδέσεις εν καιρώ Πανδημίας

Ελένη Α. Καραχοντζίτη

Ψυχολόγος-MSc Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων

Εκπαιδευθείσα στη Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία (CBT)

Στέλεχος Κέντρου Πρόληψης 

των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας

“Θησέας Κυκλάδων”

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε την περίοδο της πανδημίας -εκτός από τον ίδιο τον ιό- είναι η επιβάρυνση της ψυχικής μας υγείας. Εκτός από τον φόβο της νόσησης και της αβεβαιότητας που βιώνουμε, ο παρατεταμένος εγκλεισμός με τα μέτρα απομάκρυνσης που πάρθηκαν για τη μείωση της διασποράς του ιού, επιδείνωσαν τα προβλήματά μας. Όμως, η επαφή και γενικότερα η συναναστροφή μας, έστω και με έναν κλειστό κύκλο ανθρώπων, φάνηκε να λειτουργεί ευεργετικά στη βελτίωση της ψυχικής μας υγείας, αλλά και στην ενδυνάμωσή μας απέναντι στην αβεβαιότητα αυτής της περιόδου. Είμαστε κοινωνικά όντα από τη φύση μας, έχουμε ανάγκη την αλληλεπίδραση με τους άλλους, γιατί εκτός από τη χαρά που μας δίνει η επαφή αυτή, ενδυναμωνόμαστε ψυχικά, κερδίζοντας ευεξία και μακροζωία. Την περίοδο του εγκλεισμού, για κάποιους, αυτός ο κύκλος επαφής ήταν μέλη της οικογένειας που συμβιώνουν, σύντροφοι ή κοντινοί φίλοι που επιλέχθηκαν να αποτελέσουν τη “φωλιά” τους καθ’ όλη τη διάρκεια του εγκλεισμού. Δυστυχώς όμως, υπήρχαν και αρκετοί που έμειναν εντελώς μοναχοί όλο αυτό το διάστημα, ίσως από επιλογή ή επειδή αναγκάστηκαν να βρίσκονται μακριά από αγαπημένους τους, επιβαρύνοντας περαιτέρω την ψυχική τους υγεία.

Τι συνέβη όμως στις οικογενειακές, φιλικές και συντροφικές μας σχέσεις μετά από την παρατεταμένη συμβίωση ή την “προστατευτική” απομάκρυνσή μας από αυτούς; Τι συνέβη έναν ολόκληρο χρόνο που έχουμε αποκοπεί γενικά από τόσους ανθρώπους, φίλους, γνωστούς και από ομάδες ανθρώπων που ήμασταν προηγουμένως ενεργοί; Πώς θα συνδεθούμε πάλι στη νέα πραγματικότητα;

Η πανδημία έδωσε τη δυνατότητα σε αρκετά ζευγάρια-οικογένειες να περάσουν περισσότερο χρόνο μαζί στο σπίτι. Βέβαια, όταν ζεις και εργάζεσαι μέσα στο σπίτι ταυτόχρονα με τον/τη σύντροφό σου ή τα παιδιά σου, δεν είναι πάντα τόσο εύκολο, ιδιαίτερα αν χωροταξικά το σπίτι είναι μικρό, με λίγα δωμάτια και χωρίς δυνατότητα να απομονωθείς. Έρευνες λοιπόν που διεξήχθησαν κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού σε Ευρώπη και Αμερική έδειξαν ότι η πλειοψηφία των ατόμων που παρέμεινε στο σπίτι, ένιωσε πολλές φορές να αποδιοργανώνεται, να εκνευρίζεται και να χάνει τον έλεγχο σε επίπεδο προσωπικού προγράμματος και ρουτίνας. Ωστόσο, οι περισσότεροι εστίασαν στον χρόνο που τους έδωσε ο εγκλεισμός να εμβαθύνουν τη σχέση τους και να νιώσουν περισσότερο ικανοποιημένοι μεταξύ τους, σε αντίθεση με την προ πανδημίας εποχή.  Από την άλλη πάλι, κάποιοι, λόγω πανδημίας δεν είχαν τη δυνατότητα να παραμείνουν σπίτι μαζί με τους αγαπημένους τους για να προστατευτούν. Αντιθέτως, αυξήθηκαν οι ώρες εργασίας τους, όπως και ο κίνδυνος έκθεσής τους στον ιό. Στις περιπτώσεις αυτές και οι δύο πλευρές παρουσίασαν συγκριτικά αυξημένο άγχος, καθώς η αβεβαιότητα, δίχως τη μεταξύ τους επαφή, βιωνόταν ως περισσότερο τρομακτική.

Το να έχεις λοιπόν τον/την σύντροφό σου, δίπλα σου σε όλο αυτό το τρομακτικό διάστημα που διανύουμε, λειτουργεί σίγουρα ενισχυτικά σε επίπεδο ψυχικής υγείας. Όταν βιώνεις κάτι τόσο απειλητικό μαζί με κάποιον άλλο, σε φέρνει πιο κοντά, δημιουργώντας μεταξύ των πλευρών το αίσθημα ομάδας. Όμως αυτό ισχύει μόνο σε περιπτώσεις που υπάρχει ήδη μία δεμένη σχέση και θετικά διακείμενη. Σε έρευνα που έγινε σε ζευγάρια διερευνώντας την ποιότητα της σχέσης τους και την αλληλεπίδρασή τους στον εγκλεισμό, φάνηκε ότι τα ζευγάρια που ήταν σε δυνατές σχέσεις βίωσαν περισσότερο θετικά συναισθήματα στη μεταξύ τους διάδραση εν μέσω εγκλεισμού, ενώ γι’ αυτούς που βίωναν ήδη σχέσεις με χαμηλή δέσμευση, έγινε ξεκάθαρη η ανάγκη τους για αλλαγή. Σε τέτοιες περιπτώσεις, όπως καταλαβαίνετε, μία τέτοια δυσλειτουργική συμβίωση έχει μεν σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική μας υγεία, σίγουρα όμως είναι αρκετά βοηθητική σε επίπεδο ξεκαθαρίσματος προσωπικών αναγκών και αποφάσεων ζωής.

Παρόμοια ανάγκη ξεκαθαρίσματος παρατηρήθηκε και σε επίπεδο φιλικών αλλά και άλλου είδους σχέσεων. Ο ιός φάνηκε να τεστάρει τις σχέσεις, ιδιαίτερα λόγω διαφορετικής άποψης και διαχείρισης της ατομικής ευθύνης του καθενός. Πέρσι στην αρχή της πανδημίας, κάποιοι άνθρωποι τηρούσαν ευλαβικά τα μέτρα, ενώ κάποιοι άλλοι όχι και άλλοι πάλι τηρούσαν κάποια, ενώ άλλα όχι. Έτσι, με αυτό το κριτήριο αρχίζουμε πλέον να επιλέγουμε με ποιους θα κάνουμε παρέα, θα ερχόμαστε σε επαφή και με ποιους όχι. Υπό φυσιολογικές συνθήκες προ πανδημίας, όταν κάποιοι π.χ. γνωρίζονταν διαδικτυακά, προσπαθούσαν πολύ γρήγορα να βρεθούν από κοντά με ό,τι  αυτό συνεπάγεται για τον καθένα, ενώ τώρα είναι επίφοβο. Όπως φάνηκε από έρευνες σε καινούργιες διαδικτυακές γνωριμίες, οι άνθρωποι, εν μέσω πανδημίας, έδειξαν να χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να γνωριστούν διαδικτυακά, να νιώσουν ασφάλεια και εμπιστοσύνη, μέχρι να πάρουν το πιθανό ρίσκο να βρεθούν από κοντά.

Μέσα απ’ όλη αυτήν την κατάσταση λοιπόν, φαίνεται να μπήκαμε σ’ ένα αναγκαίο ξεκαθάρισμα αναγκών και ανθρώπων γύρω μας, φτιάχνοντας περισσότερο ουσιαστικές σχέσεις. Αρχίσαμε να θέτουμε ερωτήματα στον εαυτό μας, που προηγουμένως μπορεί να μην μπαίναμε καν στη διαδικασία να τα σκεφτούμε, όπως: Είναι αυτός κάποιος που θα ήθελα στη ζωή μου; Είναι κάποιος που αξίζει την προσπάθειά μου για να τον δω με ασφάλεια; Είναι κάποιος που θέλω να εντάξω στους σημαντικούς-κοντινούς μου ανθρώπους; ή γιατί η σχέση μας έμεινε αδρανής όλο αυτό το διάστημα; Ήταν όντως η απόσταση που μας χώρισε και ο κίνδυνος του ιού ή είναι κάτι πιο βαθύ που πρέπει να το διερευνήσουμε; Ερωτήματα που η απάντησή τους μόνο να μας προστατέψει και να μας εξελίξει μπορεί.

Όπως καταλαβαίνετε η πανδημία, μας αλλάζει ριζικά σε πολλά επίπεδα. Όλη αυτή η περίοδος απώλειας, φόβου, σύγχυσης, θυμού και απομόνωσης έχει επηρεάσει και θα συνεχίσει να επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας και προσεγγίζουμε τις σχέσεις μας. Οι επανασυνδέσεις, μετά τον εμβολιασμό, γίνονται σιγά-σιγά πραγματικότητα και μπαίνουμε συλλογικά σε μια νέα φάση ζωής. Όμως σίγουρα οι αλληλεπιδράσεις μας όπως ήταν προηγουμένως θα αργήσουν πολύ να επανέλθουν…χρειάζεται χρόνος. Στο μεσοδιάστημα έχουμε αρχικά να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι είναι εντάξει να κατεβάσουμε τον πήχη των προσδοκιών μας και να θυμηθούμε ότι είμαστε ακόμη εν μέσω πανδημίας. Η ζωή μας είναι εντελώς διαφορετική τώρα, από αυτήν που είχαμε προ πανδημίας. Αυτός ο χρόνος έχει επιβραδύνει τα πάντα. Έχουμε λοιπόν να κατεβάσουμε τους ρυθμούς μας, τώρα που είναι ευκαιρία. Κάνοντας μια στάση, χαμηλώνοντας ταχύτητα, μπορούμε καλύτερα να αφουγκραστούμε πώς νιώθουμε, πού πάμε και τι θέλουμε και με καθαρό μυαλό να αξιολογήσουμε, ποιες σχέσεις μας ικανοποιούν και πώς μπορούμε να τις ενισχύσουμε.

Ορίστε και μερικοί τρόποι που μπορούν να μας βεβαιώσουν ότι οι σχέσεις μας θα είναι υγιείς, υποστηρικτικές και ωφέλιμες για την ψυχική υγεία όλων μας:

• Δώστε χρόνο: δημιουργήστε χρόνο για να συνδεθείτε με φίλους σας και ανθρώπους της οικογένειάς σας. Μην παραμένετε μόνοι, όσο ελκυστικό και αν είναι, επιβαρύνοντας την ψυχική σας υγεία.
• Αφήστε ανοικτά τα κανάλια επικοινωνίας: μετά από μία δύσκολη μέρα, μπορεί να είναι πολύ ελκυστικό να απομονωθούμε στους εαυτούς μας, αλλά η επικοινωνία με άλλους είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχική μας υγεία. Αναζητήστε επικοινωνία.
• Να είστε παρόντες και ενεργοί: σίγουρα όλοι μπαίνουμε στον πειρασμό να ελέγχουμε το κινητό μας συνέχεια, όταν είμαστε με την οικογένειά μας ή με φίλους. Χωρίς να είμαστε ουσιαστικά εκεί συνέχεια μαζί τους. Προσπαθήστε να είστε παρόντες στη στιγμή με τους αγαπημένους σας. Απομακρύνετε λοιπόν, το κινητό και ευχαριστηθείτε τους.
• Ακούστε: ακούστε πραγματικά τι σας λένε οι άλλοι, χωρίς κριτική και συγκεντρωθείτε στις ανάγκες τους τη δεδομένη στιγμή.
• Μοιραστείτε: πείτε ειλικρινά πώς νιώθετε, αφήστε την ανάγκη σας να ακουστεί για να λάβετε υποστήριξη. Δε χρειάζεται να κρύβεστε αν δυσκολεύεστε, πείτε το σε κάποιον.
• Βάλτε όρια: Οι σχέσεις, ιδιαίτερα οι συντροφικές, είναι πιο υγιείς όταν οι άνθρωποι έχουν τον χώρο και τον χρόνο να αναπνεύσουν και να διατηρήσουν συνδέσεις με φίλους και οικογένεια. Επιπλέον, έχουμε ανάγκη να αφιερώνουμε χρόνο με τον εαυτό μας- μόνοι μας. Όσο σημαντικό είναι να μοιραζόμαστε χρόνο με τα αγαπημένα μας πρόσωπα, είναι εξίσου σημαντικό να βρούμε χρόνο για τα ατομικά μας ενδιαφέροντα και την ανάπτυξή μας. Δώστε χρόνο λοιπόν στις ανάγκες σας και συζητήστε τις.
• Αναγνωρίστε δυσλειτουργικές-τοξικές σχέσεις: Προτιμήστε να περιτριγυρίζεστε από θετικούς ανθρώπους που σας κάνουν να νιώθετε όμορφα, αξιολογώντας βέβαια αν θέλουν το καλό σας. Δεν είναι μόνο ο αριθμός των φίλων που έχουμε ή αν είμαστε ή όχι σε μια σχέση. Σημασία έχει η ποιότητα των σχέσεων που μας περιβάλλουν. Κάντε ξεκαθαρίσματα. Το να ζούμε μέσα σε συγκρουσιακές και τοξικές σχέσεις είναι πιο επιζήμιο από το να είμαστε μόνοι.
• Ελάτε σε επαφή: Εάν έχετε χάσει την επαφή με κάποιον κοντινό φίλο κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αφιερώστε λίγο χρόνο για να σκεφτείτε τη σχέση σας. Εάν αξιολογήσετε ότι πραγματικά αξίζει, επικοινωνήστε με αυτό το άτομο, μην το αφήνετε για αύριο. “”Αύριο μπορεί να είναι αργά””, όπως λέει και ο σοφός λαός μας.
• Περαιτέρω βοήθεια: Οι φίλοι και οι σύντροφοι σίγουρα είναι βοηθητικοί όταν αντιμετωπίζουμε προβλήματα. Όμως, είναι εξίσου σημαντικό και σωτήριο πολλές φορές να καταλαβαίνουμε πότε έχουμε ανάγκη από περαιτέρω βοήθεια. Εάν δυσκολεύεστε λοιπόν εσείς ή κάποιος από τους αγαπημένους σας αναφορικά με τη σχέση σας ή έχετε κάποια ψυχικά συμπτώματα που σας ανησυχούν, είναι καλή ιδέα να ζητήσετε βοήθεια από κάποιον ειδικό.